ngữ pháp – góc dòm tham khảo cho bạn Tây học tiếng Ta

đọc được khoảng nửa cuốn sách “sơ khảo”, mình chợt nghĩ “hình như gần đây mình không hiểu gì mấy”. để kiểm chứng, mình lật lại vài trang vừa đọc xem có tóm tắt được đại ý của chúng không. mình không. căng quá.

nhận ra vấn đề như vậy mình tìm một cách tiếp cận khác để tăng khả năng thẩm thấu kiến thức ngữ pháp. thử nghĩ nếu mình chưa hề biết và muốn học tiếng Việt, mình sẽ học nó như thế nào. nghĩ một lúc về những cách xưng hô (anh cậu mày chú thầy ông), cách nói trổng (đi đâu đấy?), cách cắt bỏ động từ mà dùng tính từ hoặc trạng từ làm vị ngữ (bà già rồi), hoặc cách dùng “câu đặc biệt” vốn rất thông dụng nên không mấy đặc biệt trong phát ngôn nhưng khó phân tích về ngữ pháp (“Bỏ xừ!”), mình đánh giá cách tiếp cận này không hay lắm. Lý do cơ bản nhất là mình không đủ vốn ngữ pháp để so sánh lẩu thập cẩm nhà mình với bánh mì phô mai nhà người ta một cách có hệ thống mà vẫn sáng sủa, lý do cơ bản nhì là cách ấy dẫu thành công thì sự thẩm thấu tiếng mình của mình chưa chắc nhờ vậy mà khá hơn trước (chưa kể mình mất tập trung khi nghĩ mông lung về một số người bạn nước ngoài với những vấn đề rất nước ngoài của họ ở nước mình, rồi khi vòng lại chuyện ngữ pháp thì thở dài thở ngắn vì vài chục trang sách rơi đâu mất). kế hoạch A vậy là xì.

tuy nhiên, với sự lạc quan điều tiết và sự kiên trì có hiểu biết (vì nghiệm rằng cái gì xì thì vẫn có khả năng thổi lên được nên cứ thổi xem sao) mình vẫn tìm và liệt kê vài điểm theo mình là quan trọng để bạn Tây tiếp cận tiếng Ta như sau

1) nếu có thể, hạ ưu tiên “Vị-động từ” xuống chừng hai bậc. trong tiếng Tây, câu luôn luôn cần động từ để phân biệt cái gì là chủ thể và cái chủ thể đó mần cái gì, và Vị ngữ bắt đầu từ động từ này. Tiếng Ta vốn đã không phân định như vậy mà diễn dịch theo ý chứ không theo hành động (gần với tiếng Tàu), gần đây còn quẹo qua hành xung tiếng Pháp nên vai trò của động-từ-như-vị-ngữ ẩn hiện khó lường, tuy quan trọng nhưng không nhất thiết. Hơn nữa tiếng mình không chia động từ, và cũng không đánh dấu “thì” quá khứ, tương lai: cái gì đúng với “tôi” thì xài được cho “mọi người”, và nếu “đã xảy ra” thì đồng thời “sẽ xảy ra”. Rứa nếu bạn nhất nhất tìm động từ để biết ai-làm-cái gì-hay chưa thì tình hình sẽ rất căng thẳng. Tác giả sách phân tích các hiện tượng xung quanh Đề-Thuyết (thay cho Chủ-vị) rất chi tiết trong mấy trăm trang sách. Mình đánh rơi quá trời chữ rồi nên túm tắt lại vậy để bạn Tây nào thấy “[Hôm qua] trời mưa” hợp lý mà “[Hôm nào cũng như hôm nào] xôi dở ẹc” vô lý thì cân nhắc  thử.

2) danh ngữ vẫn đóng vai trò thiết yếu và trong phần lớn câu, may quá, vẫn đứng đầu câu để làm “Chủ-đề ngữ” của câu y như tiếng Tây. đặc sản vùng miền là hai tác tử phân giới không tồn tại trong tiếng Tây: thì , đặc sắc ở chỗ chúng không nhất thiết xuất hiện trong câu (khác với việc chúng phải xuất hiện nếu giữ cương vị khác, như -động từ tương đương với être hay to be). về cơ bản, khi muốn xây dựng một câu, bạn có thể thử nhét một trong hai tác tử này giữa một danh ngữ và phần lòng thòng còn lại của câu để xem có xuôi không (bằng cách đơn giản là dịch câu đó qua tiếng của bạn), hễ xuôi (tức là bạn có thể tìm thấy cách dùng câu đó trong ngôn ngữ của bạn mà không cần thay đổi trật tự của các thành tố) thì giật phắt tác tử ra và úi giời, bạn đã dùng danh ngữ kiểu Tây để đặt câu đúng kiểu Việt. Ví dụ:

Con Cún người ta bắt mất rồi.

—> Con Cún thì người ta bắt mất rồi.

Có thể hiểu như

Cún / they caught [it] already

Cún / on [l’] a attrapé

* Trong ví dụ này chuyện gì không thuộc ngữ pháp như “bắt Cún” chúng ta có thể bàn sau.

** Dù chỉ bàn trong phạm vi ngữ pháp rất hẹp, tóm tắt như vầy vẫn giản lược hoá khoảng 2,000% mức độ diệu ảo của hai ninja này. Thêm nữa tiếng Tây không có cách dùng tương đương nên thật khó so sánh. Mình tạm thời đánh dấu góc ở đây, khi có cách giải thích tốt hơn sẽ quay lại vậy.

3) Chừ đến ngữ pháp bậc [mông lung] cao. Trong những câu như

Ông Năm bao nhiêu tiền đều nướng vào sòng bạc hết

Nông nỗi này tôi đến phải từ chức mất.

Chiều tôi về.

thì “đề” chỉ định cái gì sẽ được nói tới (mình đã cẩn thận in nghiêng) và “thuyết” diễn giải đề. Danh ngữ là một trong những thành tố của đề nhưng không phải thành tố duy nhất, và động từ có thể tham gia vào thuyết nhưng cũng không đóng vai trò trọng tâm. Theo mình đây là món đặc sản của tiếng Việt – tất cả trạng thái, không gian, tình hình nếu có vai trò xuất phát sẽ là đề, và vế diễn giải vấn đề là thuyết. Đề không nhất thiết là một người, một thứ mà có thể là một (hoặc nhiều) thời gian, tình hình (khi ở số nhiều sẽ có tầm quan trọng khác nhau), và thuyết không nhất thiết là hành động xác định mà có thể là trạng thái, danh ngữ, hoặc một cấu trúc đề-thuyết mới. Cách hiểu này sẽ giúp bạn chấp nhận những câu rất thông dụng sau đây trong tiếng mình:

Mai đến nơi mà còn không kịp thì biết làm thế nào?

Vải này mà năm ngoái ở Huế mỗi mét giá năm ngàn là cùng thì rẻ thật.

Ai đi ai về nó cũng chẳng để ý.

Muốn gặp thì nó ở sau vườn ấy.

4) Bật mí cho bạn nào đã luyện công đủ để hiểu mình đang viết cái chi (xin chú ý cách dùng “thì” thập cẩm), Waldo tiếng mình ẩn trong những viên châu sau:

– Bớt bát mát mặt

– Mỏng mày hay hạt

– Lắm thầy rầy ma

– Ai ơi đã quyết thì hành

Đã đẵn thì đẵn cả cành lẫn cây

– Nát dẻo, sống bùi

– Ba tháng biết lẫy, bảy tháng biết bò

– Cây ngô đồng cành cao cành thấp

Ngọn ngô đồng lá dọc lá ngang

Món này mình không giải thích làm rề vì nếu bạn Tây đã tìm thấy Waldo thì hẳn nội công đã thâm hậu, không những về ngữ pháp mà nhiều thứ pháp khác. Hễ bạn thích bàn thêm thì mình đem ghế đến tiếp chuyện vậy.

Blog này viết trong hai tháng, tốn mấy chục ly cà phê và mấy góc bánh chưng, la liếm được mấy trang đầu trong phần II của sách. Phần sau hứa hẹn nhiều gay cấn nên có thể xê-ri ngữ pháp vẫn tiếp diễn. Có cái, hồi xưa mình học tiếng Tây có mấy cuốn sách thành ngữ tục ngữ được minh hoạ zất zui, dễ hiểu, dễ nhớ và giúp mình tiếp cận văn hoá và ngôn ngữ Tây một cách nhẹ nhàng. Điểm tin ngữ pháp đến đây mình nghĩ không cứ là bạn Tây mà bạn Ta học tiếng Ta từ góc này sẽ zất zui. Hồi xưa mình có nhen nhóm kế hoạch lớn về cuốn sách như vậy cho tiếng mình, nếu bạn nào thấy hạp ý thì chúng ta cùng triển khai vừa viết vừa vẽ sách nhoé!

Advertisements

About tara1910

I write to describe, with hopes that my description is truthful.
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s