học ngữ pháp – xỏ xiên

“Khi dùng ngôn ngữ mình thòng thêm rất nhiều hàm ngôn.”

nhận định này tòi ra từ bài học sáng nay: ngôn ngữ trong bối cảnh bao hàm nhiều tiền giả định, tức là những thứ người nói chắc mẩm người nghe đã biết nên không nói nữa mà chỉ gợi ý gián tiếp trong câu nói. Có những lúc người nghe sử dụng nghĩa đen trong văn cảnh khác văn cảnh thông thường của nó, bẻ cong hoặc đem một tiền giả định khác của câu vào, hữu ý hay vô ý làm người nghe suy ra nghĩa khác của câu. Ấy là hàm ngôn đang vận động.

tác giả cho một ví dụ mình thích quá nên cứ vậy chép nguyên văn vào:

“Khi trả lời một câu hỏi về năng lực của một nghiên cứu sinh ngành toán chẳng hạn mà nói rằng:

anh ta đánh bóng bàn hay nhất khoa.

thì đó là một sự xỏ xiên, hàm ý phủ nhận năng lực chuyên môn của anh nghiên cứu sinh.”

cái đáng nói ở đây là người nói có tiềm năng bẻ thẳng lại phát ngôn, sử dụng đúng những dữ liệu theo nghĩa đen để không bị hiểu lầm theo hướng họ không muốn – tiếng Nôm là bào chữa. Ví dụ anh ta có thể nói thêm:

… mà cũng giỏi toán nhất khoa

để chứng tỏ là mình chả xiên xỏ gì. Ày, nhưng thật ra ai cũng hiểu là anh xỏ thừa ra rồi.

Bình luận của mình về hàm ngôn không thể hay như lời tác giả nên mình lại chép tiếp:

“sở dĩ [hàm ngôn] thấu đến ý thức của người nghe là vì câu trả lời này vi phạm một trong những quy ước tự nhiên về sự “hợp tác” giữa những người đối thoại: các quy ước yêu cầu người tiếp chuyện phải nói vào “đề”.

đọc đến đây mình hơi thắc mắc vì không biết làm sao xác định cái “đề” để nói cho trúng nó. ví dụ khi gặp bạn mới mình thường không giả định gì – nếu bạn mang theo cái rổ to thì mình nhất quyết không hỏi “mày đi bắt cá à?” mà chỉ trần thuật “ơ mang cái rổ” thôi. Bạn có thể giả nhời “ừ hôm nay túi tao hỏng còn mỗi cái rổ xách luôn, để vừa laptop nên chả sao sất”. Ấy nhưng có những bạn  không muốn nói đến nó, nếu mình nhất nhất hỏi thăm cái rổ thì có phần trắng trợn… Bằng không thì lại chẳng biết hỏi gì… “Ờ tôi khoẻ” – “Ờ tôi cũng khoẻ” – “Chúng ta đều khoẻ, hay quá” – “Quả là hay” chăng?

Mình suy luận rằng tiền giả định của quy ước trên là những người đối thoại đã ngầm hiểu với nhau về một cái đề nào đó trước rồi. Ví dụ câu chuyện của hai người biết nhau đã khớ lâu có thể diễn ra theo chiều hướng sau: “Bạn khoẻ không?” – “Ờ tối qua ăn tối bò nướng rất ngon sau đó đi xem phim bắp rang bơ hơi ngọt quá nhưng cũng được phim thì thường thường thôi dạo này ít phim hay rồi đi về trời mát nhưng xe cộ nhiều quá đến nhà mất cả tiếng rồi còn xem thêm một ít ti-vi và chả làm gì khác tự nhiên thấy ngày đi đâu mất mà vẫn chưa làm được gì còn nhiều việc quá hôm nay phải cố làm xong mới được.” Rồi “Bạn thì sao?” – “Ờ tôi cũng được hôm chủ nhật dẫn mấy đứa nhỏ đi chơi mà tụi nó không chịu chơi gì hết chỉ muốn ngồi một chỗ chơi ipad trong đó có mấy trò cắt hoa quả gì đó tụi nó mê lắm rồi bây giờ có thêm trò xếp mấy viên ngọc cùng màu tôi còn không rành mà tụi nó chơi hay dễ sợ véo véo péng péng cười khặc khặc mà nó chơi hoài cũng được nữa may mà vẫn ăn được ờ may mà cả mấy đứa đều dễ ăn cho gì bụp nấy.” Đấy, họ hiểu với nhau là người kia sẽ nói về “tối qua” hoặc “chủ nhật” rồi nên cứ tự nhiên nghe và giao tiếp tiếp.

Suy luận này không trả lời câu hỏi “làm sao xác định được đề”, nó chỉ củng cố cho nhận định ““khi dùng ngôn ngữ mình thòng thêm rất nhiều hàm ngôn” vì khi chưa tìm được “đề” thì rõ ràng mình có xu hướng “sử dụng nghĩa đen trong văn cảnh khác văn cảnh thông thường của nó (tức là nói về rổ trong khi người ta trông đợi mình nói về “tối qua” hoặc “chủ nhật”) làm người nghe suy ra nghĩa khác của câu”. Tức là sử dụng hàm ngôn, rất hay được hiểu là “xiên xỏ”.

Vừa hài lòng vừa băn khoăn về kết luận hợp logic nhưng không khớp phép tắc xã hội này, mình đánh dấu sách để dừng học, đi làm. Điểm tin ngữ pháp lần tới có thể tiếp nối bằng truyện “Chí Phèo” của Nam Cao với câu mở đầu sau đây: Hắn vừa đi vừa chửi – “một thủ pháp tự sự nhằm đưa ngay tức khắc người đọc vào trung tâm của sự việc bằng cách coi người đọc như một người chứng kiến sự việc từ trước.”

Ày, đi làm đã.

Advertisements

About tara1910

I write to describe, with hopes that my description is truthful.
This entry was posted in egreentea and tagged . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s